Nederland verliest penaltyseries niet door pech, maar door dit mentale probleem

De bal op de stip. Honderden penalty’s in je benen, duizenden in je hoofd. En toch voelt dit moment anders. De bal lijkt zwaarder, het stadion luider, de keeper groter. Alles wat normaal vanzelf gaat, moet je ineens opnieuw uitvinden. Precies daar gaat de penalty al mis – niet door je voeten, maar door je hoofd.

Hoewel het Nederlands elftal sinds 2006 geen wedstrijd op een WK verloor, won het nog nooit de titel. De grootste tegenstander lijkt de strafschoppenserie te zijn. Ook gisteravond weer: Oranje verloor niet na 90 of 120 minuten, maar na de penalty’s tegen Marokko.

Volgens sportpsycholoog Geir Jordet heeft een penaltyserie niets te maken met technische perfectie. Het is een ultieme mentale test. Hoe verwerk je nieuwe informatie, kun je leunen op automatismen en houd je controle ondanks ruis? Een penalty neem je niet alleen met je voet, maar ook met je hoofd. Hij schreef erover in zijn boek Hoogspanning dat – als we weer eens een penaltyserie willen winnen – op het nachtkastje van alle spelers én trainers zou moeten liggen.

O nee, penalty's...

Want het Nederlands elftal lijdt onder een penaltysyndroom dat zich toernooi na toernooi heeft opgebouwd. Het begon in 1992, in de halve finale van het EK tegen Denemarken. Nederland was regerend kampioen en een van de favorieten, ware het niet dat de penaltyserie werd verloren. Uitgerekend Marco van Basten, later dat jaar Ballon d’Or-winnaar, miste de beslissende pingel.

Ook de toernooien daarna waren geen succes vanaf elf meter. In ’96, ’98 en 2000 ging het mis. Pas bij de vijfde serie won Nederland eindelijk weer eens. In 2004 schoot Arjen Robben Nederland langs Zweden naar de halve finale van het EK. Daarna volgde nog één overwinning – een legendarische in 2014 en vervolgens weer twee verliespartijen. Acht strafschoppenseries, twee overwinningen. Voetbalanalisten noemen het vaak een loterij, 50/50. Maar als dat echt zo was, zouden we vaker winnen. Conclusie: Nederlanders zijn geen penaltytoppers. En dus zijn deze lessen belangrijker dan ooit.

De gouden wissel

Vier mentale pijlers van een succesvolle penalty

Veel moderne inzichten over strafschoppen komen van Geir Jordet, een Noorse sportpsycholoog die presteren onder druk onderzoekt. De penalty is zijn favoriete thema. In zijn boek Hoogspanning (Pressure, 2024) bundelt hij jarenlang onderzoek naar penalty’s op het hoogste niveau. Zijn conclusie: missen is zelden techniek, maar bijna altijd wat er in het hoofd gebeurt. We vatten het samen in vier pijlers.

1. Besluitvorming: kies vóór je begint

Spelers die twijfelen tijdens hun aanloop missen vaker. Dat klinkt logisch, maar de oorzaak is interessant: het plan verandert onderweg. Niet links, maar toch rechts. Niet zelfverzekerd door het midden knallen, maar wachten op de keeper. Succesvolle penaltynemers kiezen vooraf: óf ze schieten onafhankelijk van de keeper, óf ze reageren juist op hoe de keeper beweegt. Beide kunnen werken, maar wisselen tijdens de aanloop niet.

2. Aandacht: blijf bij jezelf

Wat opvalt in Jordets analyse is hoe sterk spelers reageren op de keeper. Kleine bewegingen op de lijn zijn al genoeg om twijfel te triggeren en penalty’s te sturen. Keepers die zich daarvan bewust zijn, kunnen dat gebruiken, bijvoorbeeld door een klein stapje uit het midden te staan. Onderzoek laat zien dat spelers dan vaker schieten naar de ‘grotere’ kant, zonder dat ze zich daar bewust van zijn. Als je als keeper die kennis hebt, kun je daar voordeel uit halen.

Hier speelt focus en aandacht een cruciale rol. Richt je je op de keeper, het stadion of de belangen, dan sta je open voor impulsen van buitenaf. Richt je je daarentegen op je plan en voer je dat consistent uit, dan houd je de controle. Spelers die hun aandacht niet onder controle hebben, geven het initiatief weg.

3. Emotieregulatie: omgaan met het stemmetje in je hoofd

Onder druk krijg je te maken met iets wat we allemaal herkennen: stress. Vaak in de vorm van negatieve gedachten en scenario’s die door je hoofd schieten; je lichaam reageert daarop. Volgens Jordets analyse leidt dat tot verminderd overzicht, slechtere beslissingen en minder nauwkeurige motoriek.

Dat die gedachten opkomen, is onvermijdelijk. Het gaat om het type gedachten. Niet: ‘ik mag niet missen’, maar: ‘ik schiet links hoog’. Een klein verschil met grote impact. De focus verschuift daarmee van falen naar het uitvoeren van een plan. Ook de ademhaling speelt een belangrijke rol in het dempen van de stressreactie: adem langer uit dan in. Dat houdt je letterlijk en figuurlijk stabiel tijdens het trappen.

4. Gedrag en routine: maak het moment voorspelbaar

Wat de beste penaltynemers onderscheidt, is niet alleen wat ze doen tijdens de trap, maar ook alles wat daaraan voorafgaat. Uit praktijkvoorbeelden van Jordet blijkt dat teams die serieus trainen op penalty’s dat zowel technisch als mentaal doen. Bijvoorbeeld door te oefenen met aanlopen vanaf de middencirkel. Ben je een speler die met de bal in de hand naar de stip loopt, of dribbel je liever? Hoe minder keuzes je hebt op het moment suprême, hoe minder ruimte er is voor twijfel. En hoe beter je je kunt richten op één taak: scoren.

Zo moet het dus niét

Even opletten, Ronald Koeman: de strafschoppenserie van Nederland tegen Argentinië op het WK 2022 was precies hoe het níet moet. In Hoogspanning wordt deze reeks expliciet benoemd. Wat Jordet opvalt, is de hoeveelheid overleg en twijfel vóór de serie begon. Wie voelt zich goed en wil vrijwillig een penalty nemen? Juist onder tijdsdruk werkt dat soort keuzevrijheid averechts. Het zorgt voor onrust op een moment waarop juist rust nodig is.

Voor bondscoach Koeman betekent dat: vooraf duidelijkheid creëren. Wie neemt de strafschoppen, wat is het plan en hoe ziet de uitvoering eruit? Tijdens een penaltyserie is voorspelbaarheid geen zwakte, maar een kracht. Hoe meer controle over het moment, hoe groter de kans dat je op het beslissende moment afrekent met het Nederlandse penaltysyndroom.

Dit artikel verscheen als eerst in Men's Health Magazine. Alle Men's Health-content als eerste lezen? Sluit een abonnement af.

Volg je Men's Health al op Google Discover? 
Mis nooit meer een artikel over training, voeding of gezondheid in Google Discover. Volg Men's Health via deze link en klik op 'Volgen op Google'.