Psilocybine bij depressie: werkt het echt?

Truffels en paddo’s waren lange tijd taboe, nu beloven ze nieuwe perspectieven voor wie al jaren worstelt met depressieve klachten. Maar hoe werkt het precies? En: is het veilig?

Iemand zei ooit tegen me: als je het doet, kijk dan niet in de spiegel. Drie keer raden wat ik doe. Uitgebreid sta ik in het toilet te kijken hoe mijn gezicht bijna buitenaardse vormen aanneemt. Angstig? Niet echt. Het overheersende gevoel is fascinatie, en dat gevoel heb ik de hele dag al. Want een truffeltrip is een dagtaak. Dat wist ik, het is niet mijn eerste keer. Wél is het mijn eerste keer onder adequate begeleiding van een psychotherapeut en een begeleider, in een grote tent in een weiland in Vijfhuizen.

De setting is bijzonder warm, letterlijk en figuurlijk. Samen met vier anderen breng ik uren door op ligbedden, omringd door Boeddha-beeldjes, planten, kussens, heaters en dekens. Na zo’n tweeënhalf uur in mijn trip zie ik niet alleen mijn eigen transformatie, maar ook allerlei beelden en emoties voorbijkomen. Alsof ik naar een film van mijn leven kijk, af en toe op pauze gezet, met momenten van intense dankbaarheid.

De wetenschap over psilocybine

Mijn eerste keer truffels was net een tikkie anders. Oók een bijzondere ervaring: een gezellige avond met vrienden, zonder begeleiding of doel. Leuk en leerzaam, maar niet therapeutisch. Waarom ik nu in die tent lig? Het voelt als een laatste kans om voor eens en voor altijd van de antidepressiva af te komen. Ik heb het nodige gelezen over wetenschappelijke studies naar de werking van psilocybine (de psychoactieve stof in truffels en paddo’s) bij moeilijk behandelbare depressies.

In 2022 liep fase 2 van het grootste onderzoek ooit, met 233 patiënten uit tien landen. De resultaten waren veelbelovend en gaven aanleiding voor fase 3, nog groter, strenger en doorslaggevender. In Nederland deden drie universitaire ziekenhuizen mee: Utrecht, Leiden en Groningen. Het is niet voor het eerst dat de wetenschap interesse toont in psychedelica. In de jaren veertig waren onderzoekers al druk bezig om de werking te ontrafelen en in de jaren zestig volgden grote studies naar de effecten van LSD op terminale patiënten. Resultaat: hun pijn en angst voor de dood namen af.

Het leek veelbelovend, totdat LSD en psilocybine een paar jaar later werden gekoppeld aan de hippiebeweging, protesten tegen de Vietnam-oorlog en rebelse jongeren. De War on drugs van de Amerikaanse president Nixon (1971) zette psychedelica definitief in het verdomhoekje. Verhalen over bad trips en de gevaren van drugs domineerden de media. Bovendien zorgde de opkomst van antidepressiva in de jaren zeventig en tachtig ervoor dat het voor Big Pharma veel lucratiever werd om daarin te investeren. Paddenstoelen zijn, in tegenstelling tot Prozac, nu eenmaal een stuk lastiger te patenteren.

Brein in beweging

Het negatieve stigma hield tientallen jaren aan. Pas dertig jaar later begon het tij te keren, mede dankzij jonge, progressieve onderzoekers die minder gekleurd waren door negatieve berichtgeving. Een van hen is dr. Pim van der Meer (33), betrokken bij fase 3 van het psilocybine-onderzoek. Zelf experimenteerde hij tijdens zijn studententijd, vooral vanuit wetenschappelijke nieuwsgierigheid. Op de vraag of hij verrast was over de uitkomsten van het fase 2b-onderzoek, zegt hij: ‘Deels wel, deels niet. We zagen mooie resultaten: bijna dertig procent van de deelnemers was drie weken na de behandeling vrij van depressieve klachten. Dat was indrukwekkend, maar niet revolutionair genoeg voor aandeelhouders die op enorme cijfers hadden gehoopt.’

In het fase 2-onderzoek is vooral gekeken naar de werkzaamheid en beste dosering. Deelnemers kregen na afbouw van antidepressiva een eenmalige dosis psilocybine: 1, 10 of 25 milligram, onder toeziend oog van twee getrainde therapeuten. Vooral de deelnemers die de hoge dosering kregen, ervoeren na drie weken significant minder depressieve symptomen.

Van der Meer legt uit dat er twee hypotheses bestaan rondom de werking van psilocybine: de biologische en de psychologische. ‘Biologisch verhoogt psilocybine de neuroplasticiteit: hersencellen leggen nieuwe verbindingen aan. MRI’s laten zien dat bepaalde hersengebieden actiever worden tijdens een trip (zoals het visuele centrum, wat mijn alien-gezicht verklaart). Andere, zoals het angstcentrum amygdala dat nauw betrokken is bij depressie, worden juist minder actief.’

Psychologisch beschrijft hij de ervaring als mystiek. Iemand gaat anders kijken naar zichzelf, zijn of haar leven en het eigen gedrag. ‘Bijna als een soort spiegel die wordt voorgehouden’, zegt hij. ‘Een psilocybinetrip is een brede waaier aan ervaringen. Je verliest de tijd en jezelf, en kunt helemaal opgaan in een ruimte of in muziek. Zo’n spirituele ervaring kan zorgen voor langdurige veranderingen in mindset en emoties.’

Vervanging van antidepressiva?

Als je dat zo hoort, zou je bijna denken dat er geen risico’s aan zitten. Medische trials tonen inderdaad aan dat psilocybine relatief veilig is in gecontroleerde settings. Psychoses komen nauwelijks voor. Volgens de Drug Harm Index, een onderzoek geleid door de Britse psychiater en neuropsychofarmacoloog David Nutt, scoort psilocybine laag op schadelijkheid, veel lager dan alcohol.

Van der Meer benadrukt wel: ‘De plek en de dosering van psilocybine zijn heel bepalend voor de ervaring. Experimenteer je op een zolderkamer of op een festival, dan kan dat negatieve gevolgen hebben.’ Kunnen we hiermee aannemen dat psilocybine straks een goedgekeurd medicijn gaat worden dat een regulier antidepressivum kan vervangen? Die kans is reëel, mits verzekeraars en regulerende instanties bereid zijn het te accepteren.

Truffels en paddo’s lijken een veilige, doeltreffende optie voor mensen met een moeilijk behandelbare depressie. Nederlandse behandelcentra zullen ze waarschijnlijk gaan inzetten. Of ze antidepressiva helemaal kunnen vervangen? Dat denkt Van der Meer niet. ‘De behandeling vergt intensieve begeleiding: voorbereiding, een volledige dag begeleiding tijdens de trip, en nazorg. Capaciteitsproblemen maken het voorlopig een behandeling voor een selecte groep, vaak mensen die deels door de reguliere GGZ zijn opgegeven.’

Mijn conclusie: levensveranderend

Goed. Ik weet niet precies hoeveel milligram ik op die dag in Vijfhuizen kreeg, maar de ervaring was fantastisch. Ik vertel Van der Meer dat ik na deze dag nooit meer antidepressiva heb aangeraakt en dat mijn leven redelijk stabiel verloopt. Van der Meer lijkt daar niet verbaasd over: ‘Voor mensen die worstelen met somberheid en angst kan dit middel heel krachtig zijn. Met goede begeleiding biedt het echte hulp.’ Yep, dat kan ik bevestigen na mijn dagje trippen. De boodschap is denk ik duidelijk: psilocybine lijkt binnenkort serieus terrein te winnen in de psychiatrie. Maar één ding blijft belangrijk: don’t try this at home, en kijk inderdaad niet in de spiegel.

Dit artikel verscheen als eerst in Men's Health-magazine. Alle Men's Health-content als eerste lezen? Sluit een abonnement af.

Meer van Men's Health? Volg ons ook op Facebook en Instagram.