Factcheck: is ultrabewerkte voeding echt zo ongezond?

In de wereld van fitness, voeding en gezondheid passeren dagelijks honderden tips, trucs en beweringen de revue. Maar wat is feit en wat is fabel? In de rubriek Factcheck houdt Men's Health een populaire claim tegen het licht en worden de feiten ontleed.

Wie gezonder wil eten, hoeft tegenwoordig maar één advies op te volgen, als je sociale media mag geloven: vermijd ultrabewerkte voeding. Van eiwitshakes tot volkorenbrood en zelfs plantaardige melk: steeds meer producten krijgen het stempel 'ultrabewerkt'. Maar is dat label wel zo veelzeggend?

De afgelopen jaren verschenen tientallen onderzoeken naar ultrabewerkte voeding. Grote overzichtsstudies brachten een hoge consumptie in verband met onder meer obesitas, diabetes type 2, hart- en vaatziekten en verschillende vormen van kanker. Tegelijkertijd groeit de kritiek op de manier waarop ultrabewerkte voeding wordt gedefinieerd. Want zegt de mate waarin een product is bewerkt eigenlijk wel genoeg over hoe gezond het is?

Om antwoord te krijgen op die vraag sprak Men's Health met vijf deskundigen vanuit verschillende disciplines. Daarnaast bekeken we de belangrijkste wetenschappelijke studies en meta-analyses over ultrabewerkte voeding.

Wat is ultrabewerkte voeding eigenlijk? 

Voedselbewerking klinkt al snel als iets negatiefs. Toch is de kans groot dat je vanochtend al meerdere bewerkte producten hebt gegeten. Melk wordt gepasteuriseerd, brood wordt gebakken en bonen worden gekookt voordat ze in blik of pot belanden. Zonder zulke bewerkingen zouden sommige producten minder lang houdbaar of zelfs onveilig zijn.

Volgens emeritus-hoogleraar Levensmiddelentechnologie Tiny van Boekel is dat precies waar de discussie vaak misgaat. "Bewerken van voedsel is nodig om allerlei redenen. Eén daarvan is om de veiligheid te vergroten, want rauw voedsel kan gevaarlijke bacteriën of andere micro-organismen bevatten." Ook veel producten die we als 'puur natuur' beschouwen, zouden zonder voedselbewerking simpelweg niet bestaan. Zoals Van Boekel het zelf treffend zegt: "Kaas groeit niet aan een boom."

Om verschillende soorten voedselbewerking van elkaar te onderscheiden, gebruiken onderzoekers vaak de NOVA-classificatie (zie afbeelding). Die verdeelt voedingsmiddelen in vier groepen, van onbewerkt of minimaal bewerkt tot ultrabewerkt. Vooral die laatste groep staat de afgelopen jaren volop in de belangstelling.

© Getty Images

Volgens het team van Dokter Tamara gooien veel mensen bewerkt en ultrabewerkt op één hoop. Dat is volgens hen een misverstand. "Diepvriesgroente is bewerkt, maar kan net zo voedzaam zijn als verse groente. Volkorenbrood is bewerkt. Yoghurt is bewerkt. Juist zulke producten kunnen gezond eten makkelijker en haalbaarder maken."

Waarom zijn wetenschappers het niet eens over de NOVA-classificatie?

Van Boekel steekt zijn kritiek op NOVA niet onder stoelen of banken. Volgens hem zegt de mate waarin een voedingsmiddel is bewerkt te weinig over hoe gezond het uiteindelijk is. Zo kunnen producten als babyvoeding en fabrieksbrood als ultrabewerkt worden aangemerkt. "Het gaat om hoe je je maaltijden samenstelt en wat je per dag eet. Producten zijn niet per definitie goed of slecht."

Ook Renate Meeusen, voedingswetenschapper en PhD-onderzoeker aan het Erasmus MC, ziet dat NOVA soms opvallende uitkomsten oplevert. "Volkorenbrood uit de supermarkt wordt bijvoorbeeld als ultrabewerkt gezien, terwijl het Voedingscentrum dit juist aanbeveelt. Ook ongezoete plantaardige melkvervangers zoals sojadrink vallen vaak in die categorie, terwijl de varianten verrijkt met calcium, vitamine B2 en vitamine B12 een goede vervanging voor koemelk kunnen zijn."

Andersom valt 100 procent sinaasappelsap volgens NOVA niet onder ultrabewerkte voeding, terwijl een glas qua suikergehalte bijna gelijk kan staan aan een glas cola. Volgens Meeusen laat dat zien waarom je het NOVA-label niet als enige maatstaf moet gebruiken. "Zoals met alles wat met voeding te maken heeft, moet je ook zelf logisch blijven nadenken."

Is NOVA dan waardeloos?

Toch betekent die kritiek volgens het Voedingscentrum niet dat NOVA overboord kan. Gedragsexpert Liesbeth Velema van het Voedingscentrum ziet het systeem vooral als een hulpmiddel om voedingspatronen op bevolkingsniveau te onderzoeken, en minder als een manier om losse producten als gezond of ongezond te bestempelen.

"Je moet de NOVA-classificatie niet te letterlijk op productniveau toepassen", zegt Velema. "Er zijn uitzonderingen, maar als je uitzoomt zie je dat het systeem wel degelijk inzicht geeft in de verschuiving naar een voedingspatroon met steeds meer ultrabewerkte producten."

Dat standpunt komt ook terug in een recente publicatie in Nature Food, waaraan Velema meeschreef. De auteurs erkennen de kritiek op NOVA, maar stellen dat de classificatie waardevol blijft om veranderingen in voedingspatronen op bevolkingsniveau te onderzoeken.

Voor consumenten is vooral dit onderscheid belangrijk: NOVA kan iets zeggen over een voedingspatroon, maar het label 'ultrabewerkt' vertelt niet automatisch hoe gezond één product is.

Wat weten we over de gezondheidseffecten van ultrabewerkte voeding? 

Kritiek op de NOVA-classificatie betekent niet dat we de mogelijke gezondheidseffecten van een voedingspatroon met veel ultrabewerkte producten kunnen negeren. In grote onderzoeken worden daar namelijk regelmatig verbanden mee gevonden.

De meest uitgebreide analyse tot nu toe verscheen begin 2024 in The BMJ. Voor deze zogenoemde umbrella review werden 45 meta-analyses samengevoegd, met gegevens van bijna 9,9 miljoen mensen. Een hoge consumptie van ultrabewerkte voeding werd onder meer in verband gebracht met een hoger risico op hart- en vaatziekten, diabetes type 2, angststoornissen en vroegtijdig overlijden. Ook voor obesitas, depressie en verschillende andere gezondheidsuitkomsten werden verbanden gevonden, al verschilde de bewijskracht per uitkomst.

Dat sluit aan bij hoe Meeusen naar de wetenschappelijke literatuur kijkt. "Ik kijk vooral naar meta-analyses, omdat dat het hoogste niveau van bewijs is. Daaruit komt onder andere naar voren dat ultrabewerkte voeding geassocieerd is met een hoger risico op verschillende soorten kanker, diabetes type 2, obesitas en een ongunstige mentale gezondheid, zoals depressie en angst."

Dat woord 'geassocieerd' is belangrijk. Veel van dit onderzoek is observationeel. Onderzoekers volgen grote groepen mensen en kijken welke verbanden ontstaan. Dat kan sterke aanwijzingen opleveren, maar bewijst niet automatisch dat ultrabewerkte voeding zelf de oorzaak is. Mensen die veel ultrabewerkte producten eten, kunnen bijvoorbeeld ook op andere punten van elkaar verschillen.

Wat gebeurt er als je mensen ultrabewerkt laat eten? 

Om dichter bij oorzaak en gevolg te komen, zijn gerandomiseerde onderzoeken nodig. Een bekend voorbeeld is een studie van de Amerikaanse onderzoeker Kevin Hall uit 2019. Twintig volwassenen kregen afwisselend twee weken een voedingspatroon met veel ultrabewerkte producten en twee weken een voedingspatroon met voornamelijk onbewerkte producten. Tijdens de ultrabewerkte periode aten de deelnemers gemiddeld ongeveer 500 kilocalorieën per dag meer en nam hun lichaamsgewicht toe.

Maar, ook die studie heeft de discussie niet beslecht. In een recent artikel in Science namen onderzoekers de beschikbare gerandomiseerde studies naar ultrabewerkte voeding onder de loep. Zij wijzen erop dat de onderzochte voedingspatronen behalve in de mate van bewerking ook op andere punten van elkaar konden verschillen, bijvoorbeeld in textuur, energiedichtheid, vezels, verzadigd vet en zout. Daardoor blijft lastig vast te stellen welk deel van de gevonden effecten specifiek door de ultrabewerking zelf komt.

Ook Karlijn Geurts, PhD-onderzoeker en diëtist aan het Erasmus MC, pleit voor voorzichtigheid. Volgens haar weten we nog niet precies waarom een hoge consumptie van ultrabewerkte voeding samenhangt met gezondheidsproblemen. "Er zijn veel observationele studies die een verband laten zien, maar nog weinig gerandomiseerde studies die kunnen verklaren waarom ultrabewerkte voeding ongezonder zou zijn als de hoeveelheid calorieën gelijk blijft."

Wat het verband dan wel kan verklaren, wordt nog volop onderzocht. Meeusen noemt bijvoorbeeld veranderingen in het darmmicrobioom als mogelijke verklaring. Onderzoekers kijken naar de invloed van ultrabewerkte voeding op darmbacteriën en mogelijke gevolgen daarvan voor onder meer ontstekingsreacties en de hersen-darm-as. Hoe groot die rol precies is, wordt nog onderzocht.

Voor consumenten komt het uiteindelijk neer op een bekend advies. Het Voedingscentrum baseert zijn voedingsadvies niet op NOVA, maar op de Schijf van Vijf. Wie voornamelijk producten daaruit eet, krijgt volgens Velema automatisch relatief weinig ultrabewerkte voeding binnen.

Wat kun je hier als lezer mee?

Na al die onderzoeken, definities en discussies is het verleidelijk om ieder etiket in de supermarkt uitgebreid te bestuderen. Dat hoeft niet. Met een paar simpele vuistregels kom je een heel eind:

© Getty Images

Volg je Men's Health al op Google Discover? 
Mis nooit meer een artikel over training, voeding of gezondheid in Google Discover. Volg Men's Health via deze link en klik op 'Volgen op Google'.