Geheugengeheimen ontrafeld

Ontdek het potentieel van je brein voor sneller denkwerk en meer herinnering.

hoe een herinnering wordt gevormd

Stel, je ontmoet een nieuwe vriendin. De eerste keer dat je haar ziet, neem je automatisch alles in je op: de lengte van heur haar, de klank van haar stem, die sensuele geur die ze met zich meedraagt. Terwijl jij stotterend iets van een openingszin probeert te produceren, heeft je hippocampus - een sikkelvormig stukje hersenen gelegen in de hersenkwab vlak onder je slaap - al die indrukken al omgezet in een herinnering. Alle potentiële herinneringen moeten eerst langs deze mentale poortwachter voordat zij zich mogen wortelen in je brein. Maar de hippocampus is slechts een wachtkamer, de eerste stap in een complex proces. Nadat een herinnering is gevormd wordt hij uit elkaar gerafeld in verschillende componenten, die vervolgens worden verdeeld over je hersenen. Later, als je bijvoorbeeld aan haar terugdenkt, haar naam hoort vallen of haar geur ruikt, worden alle componenten weer bij elkaar gedreven. ‘Je zou kunnen zeggen dat de hippocampus probeert om al die verschillende componenten van een gebeurtenis met elkaar te verbinden tot één gezamenlijke herinnering,’ zegt prof. dr. Jeroen Raaijmakers, hoogleraar Psychologische Functieleer aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Als later een deel van dat geheel weer in het bewustzijn komt, bijvoorbeeld de naam, dan zal datzelfde systeem proberen om de andere bijbehorende componenten ook weer te activeren.’ Vaak lukt dat volgens Raaijmakers maar gedeeltelijk. ‘Hierdoor is de herinnering altijd wat fragmentarisch. We herinneren ons meestal alleen die fragmenten of componenten waar we tijdens de oorspronkelijke gebeurtenis het meeste aandacht aan hebben besteed.’

Wat amnesie precies inhoudt

Vergeet wat je ziet op de televisie-soaps. De zogenaamde retrograde amnesie, het totale geheugenverlies dat je vaak ziet in films, komt zelden voor. En als dit wel voorkomt, wordt dit vaker veroorzaakt door een sterk psychologisch trauma dan door een zware klap op je hoofd. ‘Als de hippocampus namelijk echt beschadigd is, dan zal dat ook altijd leiden tot een anterograde amnesie, dus het onvermogen om nieuwe ervaringen op te slaan in het geheugen,’ zegt professor Raaijmakers. ‘Hierbij is ook niet alle kennis weg, de patiënt heeft nog een normale woordenschat en kan ook prima met je praten. Ook allerlei andere herinneringen, zoals over zijn vroegere werk, zijn nog intact.
In eerste instantie merk je niets aan hem. Pas als je na een paar minuten een onderwerp aansnijdt dat al eerder besproken is, merk je dat hij zich dat niet realiseert en vrolijk weer precies hetzelfde verhaal afsteekt.’

Waarom je fietsen nooit verleert

Als een kind leert fietsen, vormt het twee soorten herinneringen: De ene is een expliciete herinnering, die dingen opslaat als de kleur van de fiets en de opgetogenheid van het kunnen fietsen zonder zijwieltjes. De impliciete herinnering daarentegen, noteert de mechaniek van je lichaam, nodig om te fietsen zonder om te vallen. Dit is de reden waarom het ook vaak ‘spiergeheugen’ genoemd wordt. Waar je expliciete geheugen het nog wel eens wil opgeven, blijft het impliciete geheugen altijd intact.

Hoe alcohol je geheugen beïnvloedt

Voordat jij via een dijk van een kater aan de kwalijke gevolgen van teveel drank wordt herinnerd, ben je al getroffen door een tijdelijk geheugenverlies. Alcohol verstoort namelijk het proces van herinneringen opslaan. Dit wordt ook wel blackout genoemd. De herinneringen die niet zijn verloren kosten veel moeite om ‘naar boven’ te halen – tenzij je weer begint te drinken, en je brein vervalt in zogenaamde toestand-gerelateerde herinneringen. Dit verklaart waarom je tegen sluitingstijd altijd leuke herinneringen aan je vrijgezellenfeest ophaalt.
Overigens werkt dat volgens Raaijmakers alleen bij kleine geringe hoeveelheden (1 à 2 glazen). ‘Bij te veel alcohol zijn de negatieve invloeden zo groot, dat er nog maar weinig wordt opgeslagen. En als je het niet hebt opgeslagen, kun je het je natuurlijk later ook niet meer herinneren.’

aarom je je sleutels kwijtraakt

Het is onmogelijk (en onpraktisch) om je alle details van je dagelijkse leven te herinneren. Dit compenseert je brein met het vormen van zogenaamde schemata’s, ofwel cognitieve structuren. Een voorbeeld: je kunt je nooit alle appels herinneren die je ooit gegeten hebt. In plaats daarvan creëert je brein een schemata van appels: hard, rood (of groen), sappig, zoet. Hetzelfde gebeurt met je sleutels. In plaats van je iedere stap te herinneren van waar je ze de afgelopen keer hebt gelaten, bijvoorbeeld je rechterjaszak, creëert je brein het schemata ‘sleutels=rechterjaszak’. Daarom heb je moeite om de schaarse keren te onthouden die buiten de routine vallen.

Waarom je je geboorte niet kunt herinneren

Je zou denken dat een traumatische herinnering als je geboorte wel zijn sporen in je geheugen had achtergelaten. Helaas, grote kans dat je eerste herinneringen teruggaan tot toen je vijf was. Waarom? Eén theorie geeft de schuld aan myeline, een vetachtig omhulsel van de uitlopers van de zenuwen dat een rol speelt bij de impulsgeleiding; voor het vijfde levensjaar hebben de hersenen van het kind een laag myeline-gehalte. Prof. Douwe Draaisma, bijzonder hoogleraar psychologie aan de Rijksuniversiteit te Groningen en schrijver van het boek Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt, bestrijdt dit. ‘Kinderen van drie, vier jaar kunnen op het moment zelf al wel veel onthouden: ontmoetingen, gebeurtenissen, personen, enzovoorts. Die herinneringen raken pas later zoek. Waarschijnlijk heeft dat eerder te maken met het feit dat het hersenweefsel nog zo doorgroeit en verandert, dat er nauwelijks permanente herinneringen in kunnen worden opgeslagen.’

Hoe testosteron je geheugen kan helpen

Het zou wel eens net zo belangrijk kunnen zijn voor je brein, als het is voor je spieren. Tijdens een onderzoek aan de Oregon Health & Science University, kreeg een groep mannen een stof toegediend die de testosteronproductie afremt. Deze groep presteerde aanzienlijk slechter bij geheugentaken dan een groep mannen die het niet had gekregen. ‘Dierproeven hebben uitgewezen dat als je alle testosteron verwijdert er een aanzienlijk verlies optreedt van zenuwcel-verbindingen,’ zegt professor Jeri Janowsky, gedragswetenschappelijk neuroloog en mede-auteur van de studie.

Hoe je geheugen het wint van je pc

Het wordt steeds spannender, maar voorlopig winnen we het nog steeds. Ons brein heeft duizend keer meer geheugencapaciteit dan de meest geavanceerde computer. Beter nog: onze grijze massa is een veel betrouwbaarder opslagbron. In tegenstelling tot computers, die hele stukken informatie op specifieke locaties wegschrijven, spreidt het menselijk brein indrukken en gedachten uit over een veelvoud aan zenuwcellen. Dit betekent dat als jij één zenuwcel kwijtraakt, dit nog geen gevolgen hoeft te hebben voor de prestaties van je hele geheugen. Toch wil dat niet zeggen dat jouw brein altijd betrouwbaarder is dan een computer. Professor Draaisma: ‘Hersenen bestaan uit levend en dus veranderend weefsel. Het brein bewaart, anders dan een computer, geen kopie, maar eerder een versie van de oorspronkelijke gebeurtenis. Bovendien verschillen al die breinen nog eens van elkaar: als drie mensen samen iets meemaken hebben ze toch elk hun eigen herinneringen aan wat er is gebeurd.’

Waarom hypnose – soms – werkt

Het feit dat je je een gebeurtenis, naam of gezicht niet meer kunt herinneren, wil nog niet zeggen dat je alles kwijt bent. Het hangt nog steeds ergens rond in je brein, en kan boven water gehaald worden met behulp van hypnose. Dat komt omdat je brein een drempel heeft voor de compleet gevormde en over je brein gedistribueerde herinneringen. Hypnose blijkt die grens te verlagen (hoe het precies werkt weten we nog niet). Fragmenten en half-verwerkte herinneringen, die je breins ‘terughaalsysteem’ niet kan herkennen als je bij bewustzijn bent, worden onder hypnose gezien als legitieme ervaringen. Maar pas op: met die tijdelijk verlaagde mentale grens ben je ook een makkelijke prooi voor de suggesties van je hypnotiseur, zoals ‘kakel als een kip’, en ben je meer geneigd om je zaken te herinneren die je als eigen ervaringen door hem werden ingefluisterd.

Hoe bewaar je je geheugen

Statistisch gezien wordt de meest voorkomende vorm van geheugenverlies veroorzaakt door het natuurlijke proces van ouder worden. Gaandeweg word je slechter in het opslaan en terughalen van nieuwe informatie, vooral arbitraire zaken zoals namen van mensen. Eén manier om deze ‘brain-drain’ te lijf te gaan is om hulp in te roepen van je gezichtsvermogen. ‘Je visuele zintuig gebruikt grofweg 60 procent van je hersenen,’ zegt Frank Felberbaum, geheugentrainingsexpert en schrijver van The Business of Memory. Als je iemands naam wilt onthouden, prent die dan in met behulp van visuele kenmerken gelinkt aan die persoon. Het gaat erom karakteristieke kenmerken van het gezicht te onthouden die op korte termijn niet gauw veranderen. Dus de helft van Hollywood en vooral leden van de familie Jackson vallen af.