Afgebrand?

Na verschillende losse baantjes als uitzendkracht, tuinman en taxichauffeur werd het rond mijn 25ste tijd om het werk op te pakken waar ik voor opgeleid was; docent aan een middelbare school. Vol trots en ambitie begon ik aan mijn ‘roeping’. Ik zou die leerlingen eens even een poepie laten ruiken en uitgroeien tot Leerkacht van het Jaar.

Al na een half jaar waren alle sporen van mijn aanvankelijke idealisme verworden tot lachwekkende maar ook bittere herinneringen.

Ik voelde mij levend begraven in een lawine van aanhoudende pesterijen en desinteresse. Vrij snel stopte ik met het gedegen voorbereiden van mijn lessen en langzaam maar zeker werden de verantwoordelijkheden voor het lesgeven afgeschoven op de slimste leerling van de klas. Ik betrapte mij er steeds vaker op dat, als een leerling een vraag stelde, ik reageerde met: ‘Goede vraag, wat is hierop het antwoord Jessica?’

Aan het eind van het schooljaar zag ik mezelf als een complete loser. Er was een diepe overtuiging dat ik op dat moment geen enkele baan tot een goed einde kon brengen. Zelfs niet die van tuinman. Maar hoe groot de weerstand tegen het voor de klas staan dan ook was geworden, het angstige vooruitzicht van de WW weerhield me om mijn baan op te zeggen. Gelukkig voor alle betrokkenen nam het hoofd van de school die beslissing voor me...

Gedurende deze bij uitstek miserabele periode in mijn leven had ik geen notie van het feit dat er voor deze gemoedstoestand een officiële psychologische diagnose bestond: burnout. Het is een vertrouwde en simpele term die je de laatste vaak voorbij hoort komen, maar de kwaal is gecompliceerd en allesverwoestend. ‘Burnout is een syndroom dat ontstaat als gevolg van aanhoudende werkstress, en is opgebouwd uit drie gerelateerde dimensies,’ verklaart dr. Christina Maslach, psycholoog en drijvende kracht achter de Maslach Burn-out Inventory, een erkend meetinstrument voor de aandoening.

De eerste dimensie van een burnout bestaat uit totale uitputting, zowel geestelijk, lichamelijk als emotioneel. Een loodzware drie-eenheid waarvan op termijn zelfs een olifant door zijn hoefjes zou zakken. ‘Mensen voelen zich compleet overstelpt en leeggezogen,’ zegt Maslach. ‘Er is een machteloos gevoel dat ze de simpelste opdracht niet meer kunnen volbrengen.’

Afglijden. Naar de tweede fase.

Een voorbeeld. Walter K., een gescheiden vader en verzekeringsagent in Groningen: ‘Ik voel me zo opgebrand dat ik niet meer in staat ben om zelfs maar een redelijk en geordend leven te leiden,’ zegt hij. ‘Het zou fijn zijn als mijn huis er weer eens leefbaar uitzag of om een gezonde maaltijd op tafel te zetten. Maar ik ben aan het eind van de dag uitgeput en dan is het bestellen van een pizza al een opgave.’

De tweede fase van een burnout is het afglijden in cynisme en ‘het kwijtraken van je persoonlijkheid’. Dit begint als een reddingsmechanisme: een overwerkte persoon laat onredelijke werkeisen automatisch links liggen. Maar hier eindigt het niet. ‘Mensen veranderen hun gedrag van ‘je stinkende best doen’ in minimale inzet,’ zegt Maslach. ‘Niet alleen de kwaliteit maar ook de kwantiteit van hun werk lijdt eronder.’
Cynisme en vijandigheid op de werkvloer groeien uit tot verachting voor je collega’s, superieuren en zelfs je klanten. Overwerkte politieagenten reageren als Dirty Harry op mensen die een verkeersovertreding plegen en overwerkte verpleegkundigen ‘vergeten’ ’s nachts te reageren op de alarmbel van hun patiënten.

De derde en laatste fase is een logische opeenstapeling van de eerste twee; een blijvend gevoel van mislukking, en niet alleen met betrekking tot je werk. Een totaal verlies van zelfrespect en de overtuiging dat niets van wat je doet van enige waarde is. Zelfs onderzoekers, gewend aan een klinische en objectieve benadering van de kwaal, geven toe dat een burnout meer inhoudt dan slechts een psychisch syndroom. ‘Een burnout staat voor erosie van je geest, je wilskracht en je waardigheid,’ zegt dr. Michael P. Leiter, professor psychologie aan de Acadia University in Nova Scotia en co-auteur van het boek Banishing burnout. ‘Sterker nog, het is een erosie van de menselijke ziel.’

Niemand weet precies hoeveel mensen er lijden aan een burnout of hiervoor ‘in de wachtkamer zitten’. Maar veel gevestigde psychologen vermoeden dat het aantal gevallen de afgelopen jaren dramatisch is gestegen. Dit alles dankzij economische krachten die de stressthermostaat naar ongekende hoogte opdraaien: de competitieve, westerse conjunctuur, een bedrijfsleven dat continu moet reorganiseren om de aandeelhouders tevreden te houden en als gevolg daarvan weer opdrachten moet uitbesteden. ‘We werken meer en meer onder arbeidsomstandigheden waar de menselijke waarden op de tweede plaats komen, na de economische waarden,’ zegt Leiter. ‘Juist datgene wat ons inspireert om dat stapje extra te zetten wordt genegeerd.’

Een model dat in de jaren ’90 werd ontwikkeld door Leiter, Maslach en diverse andere psychologen, identificeerde zes sleutelgebieden die de mentale kracht van een medewerker kunnen maken of breken. Als je op tijd onderkent welke van die gebieden je brein laten smeulen, kun je voorkomen dat het een uitslaande brand wordt.

Stap 1: eisen stellen

Een verpletterende workload, een schijnbaar onhaalbare deadline, een nijpend geldgebrek: we hebben allemaal wel eens te maken gehad met onvoorziene stressvolle werkzaamheden, die een aanslag plegen op je incasseringsvermogen.

Wonderlijk genoeg weten we dit soort situaties meestal ongeschonden door te komen. Omdat we er onwillekeurig van uitgaan dat het tijdelijk is en we daarna weer kunnen herstellen. Maar als de extreme situatie dagelijkse praktijk wordt, stijgen je kansen op een burnout snel.

Cool down
Probeer je baas er op een kalme (niet wanhopige) manier van te overtuigen dat de hoeveelheid werk onevenredig groot is. Als hij van sport houdt, kom dan met het voorbeeld van krachttraining; als je je spieren non-stop belast zullen ze nooit groeien en zul je nooit sterker worden. Ze groeien pas tijdens een behoorlijke herstelperiode. Leg je baas uit dat dat is wat jij uiteindelijk ook wilt: productiever worden, maar dan wel op de juiste manier.

Stap 2: Controleren

Het is het klassieke dilemma: je weet dat jij verantwoording moet afleggen voor het werk dat je doet, maar tegelijkertijd heb jij geen enkele zeggenschap over de manier waarop de resultaten worden behaald.

Veel (middle)managers zijn ‘control-freak’ en trekken al je beslissingen in twijfel. Geen wonder dat je werkhouding langzaam evolueert van ‘wat is de beste manier om dit probleem aan te pakken?’ naar ‘wat zal mijn baas nu weer voor fouten ontdekken?’

Cool down
‘Omgaan met een middlemanager is een vak op zich,’ weet Leiter. Pas dus de eerste regel in management, less is more, toe. In de zin van ‘hoe minder hoog ik die eikel inschat, hoe minder ik me irriteer als hij weer eens commentaar levert.’ Maar pas op, hij is wel je baas. Laat dus niet teveel van je minachting blijken maar wees professioneel en zakelijk, en speel het spel strategisch. Stel hem voor dat je vaker met hem van gedachten wilt wisselen. Zo kun je jouw werkproces (en hem) vaker en sneller bijsturen.

Stap 3: Waarderen

Als het gaat om de waardering voor een goed uitgevoerd project is geld niet de belangrijkste manier om dit uit te drukken.

Uit ervaring van ondermeer Maslach blijkt dat erkenning en positieve feedback van collega’s nog veel belangrijker is. Niets is minder motiverend dan het negeren van jouw extra inzet om een klus tot een goed einde te brengen.

Cool down
Vaak is het zo dat je slechte manager (net als je egocentrische vrouw) al die inspanningen best wel waarderen. Het komt alleen niet in hem op je dat af en toe te laten horen. Dus is het aan jou om hem om feedback te vragen. Pak het zo in dat je zijn ‘kritiek’ nodig hebt om jezelf te verbeteren. Behalve hem door te zagen over zaken waar jij een steekje hebt laten vallen, moet je hem ook vragen waar hij vindt dat je het goed hebt gedaan. Wie weet zorgen een paar gezamenlijke lunches ervoor dat je baas op termijn je prestaties weet te waarderen.

Stap 4: Het team

Succesvolle managers onderkennen het belang van groepsdenken op de werkvloer, en doen er alles aan om de teamgeest te bevorderen.

Toch zijn er nog veel bedrijven en organisaties waar gedreven en talentvolle medewerkers binnen een jaar zijn opgebrand als gevolg van gebrek aan samenwerking en steun, onderlinge competitie, onopgeloste problemen en conflicten en plagerijen. Een uitstekende voedingsbodem voor stress en burnout.

Cool down
Als jij de enige teamplayer van de afdeling bent, wordt het tijd om overplaatsing aan te vragen. Het zou namelijk wel eens kunnen zijn dat jij niet als enige met stress worstelt, maar dat je naaste medewerkers daar ook last van hebben. ‘Een van de opvallende zaken aan burnout is dat het vaak voorkomt in geïsoleerde groepjes,’ zegt dr. Pierce Johnson Howard, onderzoeksdirecteur van het Center for Applied Cognitive Studies in Charlotte, North Carolina. ‘Aan de ene kant zit een groep van vijf of zes man met een bepaalde mening, daartegenover weer een cluster van tien tot twaalf man met een heel andere opvatting.’En omdat groepjesvorming vaak veroorzaakt wordt door een incapabele afdelingschef is het het beste om de afdeling te verlaten.

Stap 5: Eerlijkheid

Van al de potentiële burnout-valstrikken is deze de grootste: het gevoel dat je werkgever de regels zodanig toepast dat er maar één persoon is die hiervan profiteert. En dat ben jij niet.

Als mensen merken dat er niets te doen is aan de ‘oneerlijkheid’ van de werkregels, gaan zij dit compenseren door hun secundaire arbeidsvoorwaarden ruim te interpreteren. Ze gebruiken bijvoorbeeld het kopieerapparaat voor de clubkrant, ze nemen veel te lange pauzes of moeten geregeld met een bevriende collega ‘overleggen’. Alles met de rechtvaardiging dat het bedrijf het ook niet zo nauw neemt met ethiek.

Cool down
Het mag lullig klinken, maar blijf geduldig. Ooit valt voor jou ook de jackpot. Daarnaast is het handig je te realiseren dat het leven vaak ook niet eerlijk is, maar als je maar je best blijft doen krijg je ooit de waardering die je verdient.

Stap 6: Normen en waarden

Werkeisen zijn jammer genoeg niet altijd in overeenstemming met ons gevoel van goed en kwaad.

Laten we zeggen dat jij een overtuigd voorstander bent van eerlijk zakendoen. Maar jouw bedrijf eist van je om ‘creatief te boekhouden’ om zo positieve omzetcijfers te kunnen overleggen (en jou je baan te laten houden). Het schuldgevoel dat je ‘s nachts uit je slaap houdt, werkt als aanmaakhout voor een burnout.

Cool down
Behalve je geweten uit te schakelen of, in het geval je een naïeve idealist bent, gewoon realistisch te worden, is het beste wat je kunt doen gewoon je zorgen uitspreken bij je baas. Maak je ethische bezwaren bekend zonder met een beschuldigend vingertje te zwaaien. Daar houden bazen meestal niet zo van...
En verwacht vooral geen instemmend gemompel. Als de zaken wat jou betreft echt de spuigaten uitlopen, doe dan als Jan Bos, voormalig manager van aannemer Koop Tjuchem. Kopieer de hele rotzooi in drievoud en leg een dossier aan waar de honden geen brood van lusten. Maar ook hier geldt de wet van de lange adem.

Je ziet, er zit een grens aan de zelfhulpstrategieën die medewerkers kunnen gebruiken om zich aan te passen aan geestondermijnende werkomstandigheden. Misschien is het soms maar beter om snel de nooduitgang op te zoeken, of nog liever: eerst een wél passende baan te zoeken. Een clandestiene zoektocht naar een nieuwe baan kan hoogst therapeutisch werken. Maar soms is de burnout al zover onderweg dat er van wachten geen sprake is. ‘Sterker nog, het kan wel een jaar duren voordat je helemaal hersteld bent,’ zegt Howard.

Wat mij betreft, ik heb mijn lerarensyndroom dan tientallen jaren geleden achter mij gelaten, ik word nog steeds wel eens zwetend wakker uit een droom waarin ik bedolven word door luidruchtige leerlingen. Ik weet dus hoe zwaar het is om je moed bijeen te moeten rapen terwijl je brein de tactiek van de verschroeide aarde toepast. Een troost: as is een uitstekende kunstmest. Voor je het weet werp je weer vruchten af.